Waarom we niet altijd vrij kiezen
Veel mensen ervaren momenten in hun leven waarop ze keuzes maken die niet helemaal “van henzelf” lijken. Terugkerende patronen in relaties, werk of emoties voelen soms hardnekkig en moeilijk te verklaren. Binnen het systemisch werk wordt dit niet alleen gezien als een individueel psychologisch vraagstuk, maar als een uitdrukking van krachten die voortkomen uit de systemen waar we deel van uitmaken.
Familieopstellingen en systemisch werk zijn een manier om deze vaak onbewuste dynamieken zichtbaar te maken. Eén van die concepten hierin is dat van het geweten. Niet als één innerlijke stem, maar als een gelaagdheid dat ons gedrag diepgaand beïnvloedt.
In deze blog leg ik de verschillende gewetens die werkzaam zijn en die van invloed zijn op jou: het persoonlijk geweten, het familie- of collectieve geweten en het systeemgeweten (ook wel eenheidsgeweten genoemd).
Het persoonlijk geweten: de prijs van erbij horen
Het persoonlijk geweten is welke we het meest direct ervaren. Het manifesteert zich in gevoelens van schuld, schaamte, trots of opluchting. Dit geweten is nauw verbonden met onze behoefte om ergens bij te horen en in eerste instantie is dat bij ons gezin van herkomst.
Als kind leren we impliciet wat “goed” en “fout” is binnen onze familie. Deze normen worden niet altijd expliciet uitgesproken, maar zijn voelbaar in reacties, verwachtingen en stiltes. Het persoonlijk geweten bewaakt deze grenzen. Wat binnen jouw familie als “goed” voelt, is niet per se universeel goed, het is wat jouw plek in dit systeem veilig stelt.
Een voorbeeld: Een kind dat opgroeit in een gezin waar emoties worden onderdrukt, kan later schuldgevoel ervaren wanneer het zich wél uitspreekt. Niet omdat het objectief verkeerd is, maar omdat het afwijkt van de systemische norm.
Het persoonlijk geweten kan dus je vrijheid beperken: het houdt ons namelijk loyaal, zelfs als dat ten koste gaat van onszelf.
Het familiegeweten: niemand mag vergeten worden
Naast het persoonlijk geweten is een diepere laag: het familiegeweten, ook wel het collectieve geweten genoemd. Dit geweten functioneert als een soort geheugen van het systeem. Het bewaart alles wat ooit deel uitmaakte van de familie(geschiedenis): personen, gebeurtenissen, trauma’s en uitsluitingen.
Een van de centrale principes binnen het systemisch werk is: Iedereen hoort erbij. Wanneer iemand wordt buitengesloten bijvoorbeeld door schaamte, schuld, oorlog, abortus, verslaving of conflicten ontstaat er een verstoring. Het familiegeweten probeert deze verstoring te herstellen. Niet via woorden, maar via herhaling. Hierdoor kunnen latere generaties onbewust:
- het lot van een buitengesloten familielid “overnemen”
- vergelijkbare patronen herhalen
- emoties dragen die niet van hen zijn
Dit wordt vaak zichtbaar in familieopstellingen. Bijvoorbeeld: Een kleinkind dat zonder duidelijke reden depressieve gevoelens ervaart, blijkt in een opstelling verbonden met een grootouder die nooit erkend is na een traumatische gebeurtenis.
Het systeemgeweten (eenheidsgeweten): de beweging naar heelheid
Nog een laag dieper is het systeemgeweten, soms ook het eenheidsgeweten genoemd. Dit is de meest abstracte en tegelijkertijd meest omvattende laag. Waar het persoonlijk geweten gericht is op ‘erbij horen’, en het familiegeweten op ‘compleetheid’, richt het systeemgeweten zich op ‘balans en heelheid van het grotere geheel’. Dit niveau overstijgt individuele belangen en zelfs familiegrenzen. Het gaat niet meer over “goed” of “fout”, maar over wat het systeem als geheel dient.
Kenmerken van het systeemgeweten:
- Het werkt voorbij morele oordelen
- Het brengt aan het licht wat verborgen is
- Het nodigt uit tot erkenning van wat ís, in plaats van wat zou moeten zijn
Binnen opstellingen wordt dit vaak ervaren als een beweging richting waarheid, soms confronterend, maar ook bevrijdend.
Ordeningen van de liefde: de onderliggende principes
De werking van deze gewetens hangt samen met wat binnen systemisch werk de ‘ordeningen van de liefde’ wordt genoemd door Bert Hellinger. Zijn basisprincipes zorgen voor stroming en balans:
- Binding – iedereen hoort erbij
- Ordening – iedereen heeft een eigen, juiste plek
- Balans – er is evenwicht tussen geven en nemen
Wanneer deze ordeningen worden verstoord, grijpen de verschillende gewetens in, elk op hun eigen manier.
De complexiteit van de gewetens
Het tegenstrijdige van al deze gewetens is, is dat wat op persoonlijk niveau pijnlijk of onwenselijk voelt, op systeemniveau juist een herstellende beweging kan zijn. Zoals bijvoorbeeld bij het erkennen van een buitengesloten familielid dat een schuldgevoel kan oproepen (persoonlijk geweten), maar tegelijkertijd rust brengt in het systeem (systeemgeweten). Of: Weten dat je een andere richting op wilt (systeemniveau), maar je schuldig voelt tegenover je familie (persoonlijk niveau)
Dit maakt het vaak zo lastig om los te komen van (oude) patronen, echt je eigen stappen te kunnen zetten naar wat past bij jou. De invloed van de loyaliteit naar je ouders, het familiesysteem en de gewetens is groot. Pas door dit te gaan zien en erkennen kun je vrijere keuzes gaan maken.
In de praktijk
In coaching en therapie wordt steeds vaker gewerkt met deze inzichten, en omdat ‘weten’ en ‘voelen’ beide worden aangesproken binnen het systemisch werk, helpt dit om daadwerkelijk:
- terugkerende patronen te doorbreken
- minder persoonlijk te maken wat systemisch is
- met meer mildheid naar jezelf en je familie te kijken
De gewetens laten ons zien dat we niet losstaande individuen zijn, maar een onderdeel van meerdere systemen en tonen wat ons verbindt met: onze directe omgeving (persoonlijk geweten), onze geschiedenis (familiegeweten) en met het grotere geheel (systeemgeweten).
Wil jij je meer verdiepen in het systemisch werk en familieopstellingen? Kijk dan naar de complete en diepgaande Opleiding Opstellingenwerk die ik aanbied.
Bronnen, inspiratie en tips
- Bert Hellinger Instituut – artikelen over familieopstellingen en systemisch werk
- Hendrix, E. – De verschillende gewetens (IVSW)
- Stam, J.J. & Schreuder, B. – Systemisch coachen
- Nelles, W. – De helende kracht van de werkelijkheid
