Systemisch werk en familieopstellingen wordt steeds meer toegepast in coaching, therapie, leiderschap en organisatieontwikkeling. Het geeft een nieuwe en bredere kijk op wat er écht speelt. Door de systemische principes van Bert Hellinger: ordening, binding en balans, worden patronen en dynamieken zichtbaar die vaak onbewust blijven.

Binnen dit systemische werk kun je op verschillende lagen werken; in de bovenstroom of dieper in de onderstroom. In deze blog leg ik uit wat ze zijn en waarom soms alleen de bovenstroom wordt geraakt en wat ervoor nodig is om ook met de onderstroom te werken.

Werken met de bovenstroom in systemisch werk

Bij het werken met de bovenstroom ligt de focus op wat zichtbaar, bespreekbaar en verklaarbaar is. Deze stroom gaat over het begrijpen, een ander perspectief zien en woorden kunnen geven aan wat er gebeurd, welke patronen, onderlinge relaties er zijn en waarom dit is. Het geeft vaak een kortdurende verlichting en een andere kijk, maar verandert niet de dieperliggende patronen of gedragingen. 

Werken met de bovenstroom is:

• Analyseren van gedrag, patronen en rollen
• Praten ‘over’ het systeem en de dynamiek
• Inzicht en begrip als primair doel
• Oplossingsgericht werken
• Verandering via denken en begrijpen

Systemisch werken met de bovenstroom is dan een methode of techniek om vooral duidelijkheid en overzicht te geven, maar pakt de onderliggende kern niet.

Werken met de onderstroom in systemisch werk

De onderstroom omvat alles wat niet expliciet wordt uitgesproken, onzichtbaar is en vaak onbewust werkzaam is in een persoon, groep of organisatie. Deze stroom is niet rationeel te begrijpen, maar beïnvloedt gedrag, keuzes en relaties of is te voelen via bijvoorbeeld spanning, (grote) emoties of een bepaalde zwaarte of onrust. 

De onderstroom laat zien wat er onder de oppervlakte aanwezig is, zoals oud verlies, niet-erkende of onverwerkte pijn, verborgen loyaliteiten, schuld, schaamte en verborgen gebeurtenissen of uitgesloten personen.

Werken met de onderstroom is:

• Waarnemen zonder oordeel of interpretatie
• Aandacht voor gevoel, lichaam en sfeer
• Erkennen van wat buitengesloten of vergeten is
• Vertragen en ruimte laten voor stilte
• Werken met wat zich aandient in het moment
• Beweging door erkenning in plaats van oplossing
• Verandering via ervaren en doorvoelen

Het werken met deze stroom brengt uiteindelijk rust, ordening en een duurzame verschuiving, vaak zonder dat alles begrepen of verklaard hoeft te worden.

Waarom je kunt blijven hangen in de bovenstroom

Werken met de bovenstroom kan een bewuste keuze zijn, bijvoorbeeld wanneer het doel alleen op de bovenstroom is gericht, zoals het zoeken naar verklaringen. Is het wel de wens om met de onderstroom te werken, dan kunnen onbewuste factoren een rol spelen. Ja ook hier! De onderstroom vraagt namelijk iets wat niet vanzelfsprekend is: vertragen, durven zien en erkennen, en het (opnieuw) ervaren van ongemak of pijnlijke momenten. Het confronteert met verlies, machteloosheid of pijn waarvoor geen snelle oplossing bestaat.
Omdat de onderstroom onbewust is, staan er vaak nog beschermingsmechanismen ‘aan’, die er voor zorgen dat je in de bovenstroom blijft. Het is dan van belang om deze serieus te nemen; immers ze hebben lange tijd een belangrijke functie vervuld voor de persoon, groep of organisatie. Door dan eerst in de bovenstroom te werken en aandacht aan ze te geven, komt er vaak daarna ruimte voor de onderstroom.

Om te werken met de onderstroom vraagt dit ook iets van de begeleider, namelijk:

• Zelf de diepte durven ingaan (er kunnen heftige/intense dingen verteld of ervaren worden)
• Voldoende bewustzijn of verwerking van eigen stukken, zodat je niet te geraakt, verstrikt of meegenomen wordt 
• In verbinding blijven met jezelf en helder kunnen blijven tijdens het proces
• Voldoende bedding bieden tijdens het proces, zodat er voldoende steun en veiligheid is

Wat systemisch werken in de onderstroom betekent

Systemisch werken vraagt dat je helder hebt of de vraag over de bovenstroom gaat of dat eerst de bovenstroom nodig is voordat er naar de onderstroom kan worden gegaan. Het betekent voor jou als begeleider aanwezig zijn bij wat zich aandient, zonder het meteen te willen veranderen. Het vraagt om zelfbewustzijn, leren kijken naar kleine subtiliteiten en luisteren naar wat er wel en niet gezegd wordt. En het toelaten van stilte, durven vertragen en afstemmen op wat er misschien al erkend en gevoeld durft te worden, ook als dat ongemakkelijk is.

Systemisch werk vraagt om een sensitieve begeleider die de cliënt volgt en respecteert als deze in de bovenstroom wil blijven.

En.. Soms lijkt iets heel kleins tijdens een opstelling juist een grote verschuiving op een dieper niveau. Het vraagt vertrouwen in het systeem en je client, wat zich op dat moment wil laten zien en ervaren.

Wil jij ook systemisch leren werken met de onderstroom?

In de opleiding Opstellingenwerk die ik aanbied, leer je systemisch werken met opstellingen (familie opstellingen). Je leert ook werken met bijv. structuur- en delen opstellingen. Stap voor stap ervaar je hoe je de onderstroom veilig, krachtig en transformerend kunt inzetten. 

Daarnaast staat de manier waarop jij als professional een opstelling begeleid centraal en leer je hoe je traumasensitief en mindful kunt werken. Dat betekent dat het in de opleiding ook gaat over jou als professional, en persoon dus naast het leren van een waardevolle tool voor je werk, kom je ook steviger te staan als persoon en professional.

De opleiding is geschikt voor coaches, therapeuten, trainers en iedereen die systemisch wil werken met diepgang en zichzelf ook beter wil leren kennen. 

🗓 Start: maart 2026
📍 Locatie: Ulvenhout (Zuid Breda)

Wil je meer weten? Of zet jij nu al meteen de stap en schrijf je je in?! 

🔗 Inschrijven / Meer info